Bu derste, monoklonal antikor sınıfına ait olan ustekinumabın inflamatuvar hastalıkların tedavisindeki yeri ele alınacaktır. İlacın moleküler yapısı, etki mekanizması, endikasyonları ve kontrendikasyonları ayrıntılı olarak incelenecektir. Ayrıca psöriyazis, psöriyatik artrit ve inflamatuvar bağırsak hastalıkları (Crohn hastalığı ve ülseratif kolit) için güncel klinik tedavi yaklaşımları ve SUT (Sağlık Uygulama Tebliği) kapsamında kullanım esasları değerlendirilecektir.
1.Tanım ve Etki Mekanizması: Ustekinumab, tamamen insan monoklonal antikor yapısında bir biyolojik ilaçtır. Monoklonal antikorlar, belirli/spesifik bir hedefe bağlanmak üzere tasarlanmış proteinlerdir. Ustekinumab interlökin (İL)-12 ve İL-23’ün ortak p40 alt birimine bağlanarak inflamasyonu baskılar. Böylece T yardımcı hücre (Th)1 ve Th17 hücre yanıtlarını düzenler, proinflamatuvar sitokin üretimini azaltır ve bağışıklık sistemindeki aşırı aktiviteyi dengeler.
2. Endikasyonları: Ustekinumab’ın endike olduğu psöriazis, psoriatik artrit, Crohn hastalığı ve ülseratif kolit, farklı organlarda ortaya çıksalar da hepsi immün sistemin aşırı ve düzensiz aktivasyonu ile seyreden kronik inflamatuvar hastalıklardır. Bu klinik tabloların temelinde özellikle İL-12 ve İL-23 tarafından yönlendirilen Th1 ve Th17 yanıtları yer alır. İL-12, Th1 hücrelerini aktive ederek interferon-γ üretimini ve makrofaj aracılı hücresel bağışıklığı artırırken; İL-23, Th17 hücrelerinin devamlılığını sağlayarak İL-17 üretimi ve nötrofil aracılı inflamasyonu destekler. Bu sitokin dengesizliği deride keratinosit proliferasyonu (psoriazis), eklemde sinoviyal inflamasyon (psoriatik artrit) ve bağırsakta mukozal inflamasyon (Crohn hastalığı, ülseratif kolit) gibi farklı klinik görünümlere yol açar. Ustekinumab ise İL-12 ve İL-23’ün ortak p40 alt birimini bloke ederek bu yolakları baskılar, böylece inflamasyonu azaltarak tüm bu hastalıklarda etkinlik gösterir.
3. Plak Tipi Psöriyaziste Kullanımı: Psöriyazis, kronik ve immün sistem aracılı bir dermatolojik hastalık olup genel prevalansı %0,5–3 arasında değişir ve bölgesel farklılıklar gösterebilir. Hastalığın karakteristik özelliği, travmatize olmuş bölgelerde yeni lezyonların gelişmesidir; bu durum Koebner fenomeni olarak adlandırılır. Ayrıca enfeksiyonlar, stres, obezite, sigara ve bazı ilaçlar hastalığın şiddetini artırabilir. Psöriyazis tedavisinde PASI (Psoriasis Area and Severity Index) kullanılarak hastalığın şiddeti ve tedavi yanıtı ölçülür. Etkinlik genellikle PASI 75 ile değerlendirilir; bu skor, başlangıçtaki PASI değerine göre en az %75 iyileşme sağlandığını gösterir ve hastalığın belirgin şekilde kontrol altına alındığını kanıtlar. Klinik çalışmalarda ustekinumab ile 12. haftada hastaların büyük çoğunluğunda PASI 75 yanıtı elde edilmiş, lezyonlar azalmış ve yaşam kalitesi artmıştır.
4. Psöriyatik Artritte Kullanımı: Psöriyatik artrit, psöriyazisi olan kişilerde görülen kronik inflamatuvar bir eklem hastalığıdır. Klinik çalışmalarda, 24 hafta sonunda hastaların önemli bir kısmında belirgin düzelme sağlanmıştır. Tedavi yanıtı Psöriyatik Artrit Yanıt Kriterleri kısaca PSARC (Psoriatic Arthritis Response Criteria) kriterleri ile ölçülür; şiş ve hassas eklem sayısı, genel durum ve gerekirse cilt bulguları değerlendirilir. Yanıt pozitifse tedaviye devam edilir, değilse sonlandırılır. Bu sayede hastalık kontrol altına alınır ve yaşam kalitesi artar.
5. İnflamatuvar Bağırsak Hastalıklarında (Crohn Hastalığı ve Ülseratif Kolit) Kullanımı: Crohn hastalığı ve ülseratif kolit, bağırsakta kronik inflamasyona yol açan immün sistem aracılı hastalıklardır. Crohn hastalığında inflamasyon bağırsak duvarının tüm katmanlarını tutabilirken, ülseratif kolit genellikle sadece mukoza ile sınırlıdır. Crohn hastalarında tedavi intravenöz infüzyonla başlar ve ardından deri altı enjeksiyonlarla devam eder; yanıt Crohn Hastalık Aktivite İndeksi (CDAI) ile ölçülür. Ülseratif kolitte de benzer şekilde inflamasyon kontrol altına alınır.
6. Advers Etkileri: Genellikle hafif yan etkilere (üst solunum yolu enfeksiyonu, baş ağrısı, yorgunluk) sahiptir. Ciddi advers etkileri: tüberküloz reaktivasyonu, maligniteler, anafilaksi olarak sıralanabilir. Canlı aşılar kontrendikedir. Tedavi öncesinde tüberküloz, HIV ve hepatit B-C gibi ciddi enfeksiyonlara yönelik tarama zorunludur.
7. Farmakoekonomi: Yüksek maliyeti erişimi kısıtlayabilir. Stelara® patent süresi 2024’te sona erdiği için biyobenzer ustekinumab müstahzarlarının piyasaya çıkması beklenmektedir.
